Vernieuwenderwijs

Het werkgeheugen in de klas

Het werkgeheugen bepaalt voor een groot deel hoe we informatie verwerken en heeft daarmee ook veel invloed op hoe leerlingen leren. Het is dan ook belangrijk om hier in je lessen rekening mee te houden. In dit artikel een korte uitleg over hoe het werkgeheugen werkt en enkele manieren om er rekening mee te houden in de les.

Het werkgeheugen

Het geheugen bestaat uit 3 onderdelen (Baddeley & Hitch, 1974): het sensorisch of zintuiglijk geheugen, het werkgeheugen (kortetermijngeheugen) en het langetermijngeheugen. In een simpel model ziet dit er als volgt uit (Surma, et al. 2019):

Het werkgeheugen is daarbij een soort werkplaats waarbij informatie binnen komt en wordt verwerkt: het wordt doorgezet naar het langetermijngeheugen of weer vergeten. Het is het belangrijkste onderdeel van het geheugen als het om leren gaat. Daarbij bestaat het werkgeheugen uit de volgende componenten:

  • Executieve functie, die werkt als een soort opzichter: zodra er informatie in het werkgeheugen komt kiest deze functie waarop we onze aandacht vestigen. Hierop hebben we geen invloed: ook al proberen we ons bijvoorbeeld te concentreren; een onverwachts geluid zal ons storen.
  • Fonologische lus: verwerkt spraak en andere vormen van auditieve informatie.
  • Visueel-ruimtelijke kladblok: houdt visuele informatie en ruimtelijke relatie tussen voorwerpen kort vast (zoals bewegingen in relatie tot de positie van het lichaam).
  • Episodische buffer: legt de link tussen de Fonologische lus, het Visueel-ruimtelijke kladblok en aanwezige voorkennis in het langetermijngeheugen.

In een simpel model ziet dit er als volgt uit (Dideau & Rose, 2019):

Rekening houden met het werkgeheugen

Het belangrijkste om van het werkgeheugen te onthouden, is dat het ontzettend beperkt is. Het werkgeheugen kan gemiddeld ongeveer 4 brokken informatie tegelijkertijd verwerken, en houdt deze informatie maximaal 15-30 seconden vast, afhankelijk van complexiteit en nieuwe informatie die binnenkomt (Didau & Rose, 2019). Het werkgeheugen kan dan ook snel overbelast raken, wat het verwerken van nieuwe informatie lastig maakt.

Een verschil in werkgeheugencapaciteit, wat vaak gaat over de executieve functie, is dan ook erg bepalend voor het leren. Zo stellen Gathercole en Alloway (2007) dat 70% van de leerlingen die moeiten hebben met leesvaardigheid, een werkgeheugen hebben met een lage capaciteit. Daarbij lijkt de oorzaak van een slecht functionerend werkgeheugen vooral genetisch te zijn, wat ook maakt dat training van het geheugen (‘brain training’), de executieve functies en growth mindset, zeer geringe resultaten laten zien.

Het werkgeheugen is dus lastig te ontwikkelen, maar je kan er tijdens je lessen wel rekening mee houden, zodat het optimaal gebruikt kan worden.

Tips voor in de les

  • Activeer relevante voorkennis: kennis uit ons langetermijngeheugen wordt dan naar voren gehaald, waardoor nieuwe informatie die in het werkgeheugen binnenkomt er aan verbonden kan worden. Op die manier wordt het herkend en kost het minder moeite het te verwerken. Zo ondersteunt het langetermijngeheugen het werkgeheugen. Hiermee wordt ingespeeld op de episodische buffer van ons werkgeheugen (zie afbeelding). Bekijk ook dit artikel met 4 lesideeën om voorkennis te activeren.
  • Combineer woorden en beelden, ook wel dual coding genoemd. Op die manier verwerken zowel het visueel-ruimte kladblok als fonologische lus de informatie, waardoor leerlingen het krachtiger verwerken. Dit werkt vooral bij relatief simpele leerstof, zoals begrippen leren. Een leuke manier om dit te doen is Life in Five seconds.
  • Vinden leerlingen iets lastig, splits de nieuwe leerstof dan op in kleine stappen en verbindt het aan concrete voorbeelden.
  • Het werkgeheugen is geen spier die je kunt trainen: de capaciteit is sterk bepaald door erfelijkheid, wat ook maakt dat trainingen op het gebied van de executieve functies of de growth mindset zeer beperkt werken. Leerlingen verschillen hierin nu eenmaal sterk.
  • Laat leerlingen informatie in ‘chunks’ verdelen, bijvoorbeeld door hen een schema te laten maken waarin concept of begrippen georganiseerd zijn. Dit werkt met name goed als je dit hiëratisch maakt, zoals een stamboom.
  • Belast het werkgeheugen niet dubbel. Lees bijvoorbeeld niet een tekst op een PowerPoint presentatie voor: de fonologische lus moet dan twee informatiestromen tegelijkertijd verwerken. Leerlingen zullen dan óf stoppen met lezen óf stoppen met luisteren, óf hun aandacht helemaal verliezen.

Bekijk ook eens deze poster met 7 tips om rekening te houden met de cognitieve belasting, oftewel het werkgeheugen.

In een volgend artikel gaan we verder in op het langetermijngeheugen en hoe je daar rekening mee kan houden.

Literatuur

Baddeley AD, Hitch GJ. 1974. Working memory. In The Psychology of Learning and Motivation: Advances in Research and Theory, ed. GA Bower, pp. 47–89. New York: Academic

Surma, T., Vanhoyweghen, K., Sluijsmans, D., Camp, G., Muijs, D., en Kirschner, P. (2018). Wijze lessen: Twaalf bouwstenen voor effectieve didactiek. Meppel, Nederland: Ten Brink Uitgevers.

Didau, D. & Rose, N. (2019). Psychologie in de klas: Wat iedere leraar moet weten. Culemborg, Nederland: Phronese

Avatar

Wessel Peeters

Onderwijskundige aan de Pabo en Toegepaste Psychologie. Daarvoor oa. docent Maatschappijkunde en coördinator Havo. Genomineerd voor leraar van het jaar 2018. Praat graag over en is graag bezig met didactiek, leerstrategieën, curriculumontwerp en veranderkunde. Mede-oprichter van Vernieuwenderwijs.

7 reacties

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

  • Dag Wessel. Interessant en bruikbaar artikel. Als de capaciteit van het werkgeheugen erfelijk / aangeboren is. Is er dan een manier om het te optimaliseren? Wat zegt de wetenschap hierover? Ik ben erg benieuwd.

  • Hallo Wessel, bedankt voor de informatie. Ik gebruik het bij mijn lezingen over kinderen die met een verlies (echtscheiding of overlijden) te maken hebben. Het werkgeheugen is ook de plaats in de hersenen waar rouwverwerking plaatsvindt en dat soms dus dubbel belast wordt! Fijn dat je tips geeft om de belasting zoveel mogelijk te beperken.

  • […] En dan nog iets. Carmen neemt het volgens moeder goed op. Met veel Carmens gaat het de eerste periode na een scheiding ogenschijnlijk best goed. Maar wie weet wat er zich in hun koppies afspeelt? Omdat er jaarlijks ruim 30.000 Carmens zijn, is haar positie niet uitzonderlijk. In elke klas zitten kinderen zoals zij. Waar veel mensen (zeker leerkrachten) bij stil zouden moeten staan, is dat deze kinderen in een rouwproces zitten. Als ze in de gaten hebben dat hun gedrag -hoe lief ze ook zijn- hun ouders niet meer bij elkaar brengt en dat deze scheiding niet teruggedraaid kan worden, kunnen ze niet alleen heel ander gedrag gaan vertonen, maar kunnen ook hun schoolprestaties hieronder lijden. Dat is niet zo gek: de plaats in de hersenen waarop het schoolse leren een groot appèl doet, nl. het werkgeheugen, is precies de plek waar een verlies verwerkt moet worden. Met dank aan https://www.vernieuwenderwijs.nl/het-werkgeheugen/ geef ik voor leerkrachten de volgende tips om zó les te geven dat het werkgeheugen zo min mogelijk wordt belast: […]

💡 Meer weten?

Als docenten en onderwijskundigen bieden we actieve workshops, inspirerende lezingen en innovatietrajecten. Bekijk onze diensten voor meer informatie!

Ga naar →