Vernieuwenderwijs

4 lesideeën om voorkennis te activeren

Leerlingen hebben niet allemaal dezelfde voorkennis. Met welk onderwerp je ook aan de slag gaat: de een weet er meer van dan de ander en de een heeft er andere ideeën bij dan de ander. Deze voorkennis bepaalt echter voor een groot deel hoe een leerling nieuwe leerstof ontvangt en verwerkt, dus is het belangrijk om hier als docent wat mee te doen. Wat is dat nu precies, voorkennis? En op welke manieren kun je het in je lessen activeren?

Wat is voorkennis?

Dingen die we leren komen in ons langetermijngeheugen terecht. Leren we iets nieuws, dan wordt dit toegevoegd aan datgene wat we al weten. De aanwezige kennis dient dan als een soort kapstok voor nieuwe kennis. Deze voorkennis is door de Amerikaanse psycholoog David Paul Ausubel (1918 – 2008) omschreven als een ‘advance organizer’: voorkennis dient als startpunt van het leren.

Asubel sloot zich aan bij het gedachtegoed van Jean Piaget, die omschreef dat kennis bestaat uit structuren (schema’s). Volgens zijn theorie wordt nieuwe kennis toegevoegd aan bestaande kennisstructuren (assimilatie), waardoor deze kennis wordt aangepast (accommodatie). Het proces om deze assimilatie en accommodatie goed te sturen, zoals een jong kind dat plezier beleeft door van alles in zijn mond te stoppen, maar dat gedrag blijvend aanpast na een hap zand, vraagt om zelfregulatie (equilibratie). Zo is leren een continue wisselwerking tussen dat wat iemand al weet en dat wat iemand leert. Daarbij geloofde zowel Piaget als Asubel dan ook sterk in het belang van betekenisvol leren, in tegenstelling tot automatiseren: door aan te sluiten bij de belevingswereld van leerlingen, kan nieuwe kennis makkelijker worden verbonden aan voorkennis. Andere modellen van voorkennis komen terug in dit artikel van onderzoekonderwijs.net.

The most important single factor influencing learning is what the learner already knows. – David Ausubel, 1968

Kennisschema’s

De verschillen in structuren (voorkennis) worden evenredig zowel bepaald door je genen als je omgeving, zo blijkt uit een een grootte tweelingstudie. Die verschillen kunnen groot zijn: zo komt er uit een bekend onderzoek met schaakspelers naar voren dat expertspelers tussen de 10.000 en 100.000 fragmenten van schaakposities in hun langentermijngeheugen hebben. Vergelijkbare bevindingen zijn gevonden in hierop volgende onderzoeken in andere contexten. Deze kennis zorgt er voor dat schakers goed zijn in schaken (en niet hun vaardigheid om logisch te kunnen denken). Deze kennis is echter wel contextgebonden: iemand die goed is in schaken is geen ‘expert logisch denken’ en een expert in wiskunde is geen expert in natuurkunde. Door doelbewust oefenen (deliberate practise) kun je actief werken aan je kennisschema’s.

Beginners en experts

Terug naar de les zal het verschil tussen leerlingen vaak niet zo extreem zijn zoals hierboven geschetst, maar zijn er bij bepaalde vakken of onderwerpen vaak wel duidelijke verschillen te merken tussen leerlingen. Leerlingen die bijvoorbeeld relatief goed zijn in wiskunde, zijn zowel kwantitatief sterker (zij weten meer) als kwalitatief sterker (de kennis is anders geordend). Zo bouwen ze rijke kennisschema’s op over problemen: verschillende typen, contexten en mogelijke oplossingen. Beginners beschikken ook over schema’s, maar die zijn minder uitgebreid en diepgaand en daardoor minder effectief. Het gebruik van deze denkschema’s kan soms zelfs averechts werken, doordat beginners kijken naar de oppervlakkige kenmerken van een probleem. Andersom geldt dat voor de directe instructie: instructie en begeleiding die essentieel zijn voor beginnende leerlingen kunnen gevorderde leerlingen juist in de weg zitten. Dat staat in de literatuur bekend als het expertise reversal effect (expertise-omkeringseffect).

Beginners zijn dan ook geen kleine experts die simpelweg meer moeten weten. Het is dus belangrijk om te differentiëren tussen beginners en experts: leerlingen hebben dan een aanpak nodig waarbij de nieuwe kennis aansluit bij hun voorkennis. Het ook essentieel voor formatief evalueren: door te kijken waar leerlingen staan kun je feedforward geven en je onderwijs aanpassen. Op welke manieren kun je voorkennis activeren? Hieronder 4 lesideeën.

1. Woordenwolk

Staat in je les een bepaald begrip of thema centraal, wat komt er hierbij dan in leerlingen op? Een mooie manier om dit zichtbaar te maken is door leerlingen een woordenwolk (wordcloud, woordenweb) te laten maken. Dit is een wolk waarin alle opgeschreven woorden (associaties) visueel worden weergegeven. Begrippen die vaker voorkomen worden groter weergegeven, wat met name handig is als je meerdere leerlingen samen een woordenwolk laat maken. Een leuke werkvorm hierbij is leerlingen individueel of in groepjes de woordenwolk te laten maken en deze met elkaar te laten vergelijken: wat zijn de verschillen? Snap je de andere woorden die leerlingen bij het thema hebben opgeschreven? Handige tools hierbij zijn AnswerdGarden en Woordwolk.

2. Denken-delen-uitwisselen

Denken-delen-uitwisselen geeft je als docent inzicht in het leerproces van de leerlingen waardoor je je vervolgstappen kan bepalen om de kans te vergroten dat de leerlingen de leerstof goed oppakken. Als docent stel je een vraag of geef je een opdracht. Leerlingen gaan eerst zelf nadenken en vervolgens delen ze hun gedachten met medeleerlingen. De antwoorden worden klassikaal of digitaal uitgewisseld. Door leerlingen eerst zelf te laten nadenken krijgt iedereen de kans om mee te doen en zorgt dit ervoor dat alle leerlingen aangesproken worden. Dus niet elkaar alleen maar napraten! Recent schreven Reinier en Ilona een artikel over deze werkvorm, waarin zij ook duidelijk uitleggen hoe je het kunt toepassen.

3. Interviewen

Als docent geef je een onderwerp, waarover leerlingen vervolgens vragen bedenken en elkaar bevragen. Daarbij is het belangrijk dat zij goed doorvragen. Hierna wordt klassikaal nabesproken welke antwoorden de leerlingen bij elkaar hebben gekregen. Deze werkvorm is handig om voorkennis te activeren, maar ook om meningen en oplossingen uit te wisselen. Daarbij kan er ook volgens de manier van het ‘drietrappeninterview’ worden gewerkt. Hierbij werken de leerlingen in groepjes van vier:

  • Stap 1
    De docent geeft zijn leerlingen de interviewvraag of –vragen. Leerling A interviewt in deze eerste stap leerling B en leerling C interviewt leerling D.
  • Stap 2
    De rollen wisselen om, leerling B interviewt nu leerling A en leerling D interviewt leerling C.
  • Stap 3
    Nu gaan de vier leerlingen bij elkaar zitten om uit te wisselen. De spelregel is echter dat leerling A over leerling B vertelt, B over A, C over D en D over C.

4. Genummerde hoofden

Bij deze werkvorm gaan leerlingen eerst individueel aan de slag met een onderwerp, waarbij zij allemaal een nummer van 1 t/m 4 krijgen. Vervolgens wisselen zij in een groepje van vier uit wat ze weten of hebben gevonden. Hierna noemt de leraar een nummer, waarna de leerlingen met dat nummer aan de klas presenteren wat er in het groepje is besproken. Door de verschillende stappen van deze werkvorm wordt voorkennis geactiveerd én nieuwe kennis opgedaan. Daarnaast werken leerlingen actief samen.

Scaffolding

Hoe kun je als docent vervolgens goed inspelen op de voorkennis van leerlingen? Door je lessen aan te passen aan wat leerlingen al weten, spreek je hen aan op de zone van naaste ontwikkeling (zie Lev Vygotsky). Dit wordt ook wel scaffolding genoemd. In dit artikel geven we 5 strategieën om te werken aan scaffolding.

Wessel Peeters

Wessel Peeters

Onderwijskundige op de Pabo, docent maatschappijleer en coördinator in het voortgezet onderwijs. Alumnus master leren en innoveren. Veel bezig met en praat graag over curriculumontwikkeling, leerstrategieën, leermythes, effectieve didactiek en leernetwerken. Mede-oprichter van Vernieuwenderwijs.

2 reacties

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

✏️ Artikel plaatsen

Ook een artikel plaatsen op Vernieuwenderwijs? Maak dan je eigen account aan:

Registreren →

✉️ Nieuwsbrief

💡 Meer weten?

Als docenten en onderwijskundigen bieden we actieve workshops, inspirerende lezingen en innovatietrajecten. Bekijk onze diensten voor meer informatie!

Ga naar →

✉️ Net als meer dan 2500 anderen wekelijks een nieuwsbrief ontvangen, met onze nieuwste artikelen
én interessante linkjes? Vul hier je gegevens in:
Je hebt je succesvol geabonneerd!